Hội họa Phục hưng: Tiziano Vecelli bồi hồi giữa Thiên đường và thế tục

Giúp NTDVN sửa lỗi

Với kiến thức độc đáo, gần như Tiziano một mình chống lại trường phái Florence, trường phái đã xuất hiện rất nhiều cao thủ, mà không hề thua kém. Vì vậy, các thế hệ sau này coi Tiziano là người đứng đầu trường phái Venice!

Trước khi bắt đầu câu chuyện về Tiziano Vecelli, danh họa Italia thời Phục hưng, chúng ta nói một chút về Venice.

Lợi thế địa lý của Venice trở thành trung tâm kinh doanh cho giới nhà giàu

Thành Venice nằm trên bờ biển Adriatic, góc tây bắc nước Ý. Trong hàng trăm năm, trước khi châu Âu bước vào những hành trình hàng hải xa xôi, Venice đã được hưởng những lợi ích tuyệt vời về vị trí địa lý độc đáo của nó, là đầu mối trong các tuyến vận tải đường bộ.

Một lượng lớn hàng hóa từ phương Đông sau khi đến Ba Tư và Thổ Nhĩ Kỳ theo con đường tơ lụa, được vận chuyển đến lục địa Châu Âu. Bạn có thể xem trên bản đồ để biết cách đi thuận tiện, tiết kiệm chi phí và nhân công nhất. Tất nhiên, khoảng cách đường thẳng bằng đường biển là ngắn nhất, nhưng không hiệu quả. bởi vì vận tải biển với công nghệ thời đó vừa không an toàn vừa tốn kém. Ngoài việc xảy ra vụ đắm tàu ​​bạo lực, còn có những tên cướp trên biển, bạn sẽ tiền mất tật mang.

Trong tác phẩm "Người lái buôn thành Venice" của Shakespeare, Antonio đã phải vay một khoản tiền lớn từ Anthony, một kẻ keo kiệt chuyên cho vay nặng lãi, để giúp anh trai lấy vợ. Sau đó, chính vì tàu buôn của anh gặp nạn trên biển và không thể hoàn trả số tiền như đã hẹn, nên mới bị Sherlock ép buộc, suýt nữa phải xẻ nửa cân thịt để trả nợ!

Do đó, nếu hàng hóa thời đó muốn đến lục địa Châu Âu một cách thuận lợi và chi phí vận chuyển thấp nhất, trước tiên họ phải vận chuyển hàng hóa đến Đế chế Byzantine từ Ba Tư, tức Đế quốc Đông La Mã nay là Thổ Nhĩ Kỳ, Bulgaria và Serbia. Sau đó, vận chuyển hàng hóa dọc theo Biển Adriatic về phía Tây Venice. Venice là trung tâm phân phối hàng hóa quan trọng nhất vào thời điểm đó.

Dù đi bằng đường biển hay đường bộ, Venice đều là sự lựa chọn thuận tiện và tối ưu nhất để đi đến các thành phố lớn ở Châu Âu. Hơn nữa, ở châu Âu vào thời điểm đó, hiệu quả chiến đấu của hải quân Venice không ai sánh kịp, họ có thể bảo vệ các tàu buôn không gặp trở ngại ở Địa Trung Hải.

Với sức mạnh và tiềm lực tài chính mạnh, Venice từng thống trị Địa Trung Hải. Lúc ấy Venice, một thành bang ở được bồi lấp nhân tạo ở biển để chạy trốn tai họa chiến tranh và bệnh dịch, dựa vào lợi thế địa lý độc đáo của mình đã trở thành một trung tâm kinh doanh giàu có nhất một phương trời.

Bầu không khí  văn hóa tự do độc đáo

So với lục địa Châu Âu lúc bấy giờ, Venice có một vị trí rất khác. Do đặc thù của Venice khi nó được xây dựng, Nhà thờ Công giáo không có thẩm quyền ở đây. Mặc dù tất cả người dân Venice cũng tin vào Chúa, nhưng nó khác với tình trạng phần còn lại của lục địa châu Âu hoàn toàn bị che phủ bởi ảnh hưởng của Giáo hội Công giáo. Sau khi Venice bầu ra Giám mục, Giáo hoàng cũng ban giấy ủy nhiệm, bày tỏ chúc mừng. Đã từng có một vị Giáo hoàng nói rằng: “Tôi là Giáo hoàng ở khắp mọi nơi, trừ Venice!”

Nói đến bối cảnh này là để nói với các bạn rằng, chính vì nằm ngoài sự kiểm soát quá mức của Giáo hội Công giáo nên Venice rất tự do trong lĩnh vực nghệ thuật, văn hóa và tư tưởng, do đó đã hình thành một bầu không khí văn hóa độc đáo ở Venice. Đặc biệt là vào đầu thế kỷ XVI, với sự hưng thịnh của thời kỳ Phục hưng Văn nghệ, Venice cũng bước vào thời kỳ hoàng kim toàn thịnh.

Vào thời đó, Venice có quân sự hùng mạnh,  thương nghiệp thịnh vượng, dân chúng giàu có, và một nền văn hóa cởi mở. Chính dựa trên nền tảng này mà trường phái hội họa Venice đã phát triển mạnh mẽ. Đặc điểm lớn nhất của những họa sĩ này là họ rất chú trọng miêu tả sự phồn vinh của thế giới hiện thực và sự phú quý chốn nhân gian. Khắp nơi ngựa xe như nước, y phục kiều diễm thơm tho, dáng vẻ ung dung nhàn nhã, điềm đạm và tươi đẹp. Một bầu không khí tự do và cởi mở như vậy rất hiếm thấy ở các nước châu Âu khác vào thời đó!

Vào thời điểm đó, không khí giàu có và thịnh vượng của Venice có thể dùng câu thơ của Lý Bạch để hình dung: 

Ngũ lăng niên thiếu kim thị đông,
Ngân yên bạch mã độ xuân phong.
Lạc hoa đạp tận du hà xứ,
Tiếu nhập hồ cơ tửu tứ trung.
(Thiếu niên hành)

Dịch thơ (bản dịch của Lê Nguyễn Lưu)

Ngũ Lăng bạn trẻ chợ Kim gần
Ngựa trắng yên vàng lướt gió xuân
Giẫm nát hoa rơi đâu chỗ tới ?
Cười đùa vào quán rượu giai nhân.

Cảnh tượng Venice còn có thể dùng thơ Vương Duy hình dung như sau:

Tân phong mỹ tựu đấu thập thiên,
Hàm dương du hiệp đa thiếu niên.
Tương phùng ý khí vị quân ẩm,
Hệ mã cao lầu thuỳ liễu biên.
(Thiếu niên hành)

Dịch thơ (bản dịch của Mai Lang)

Rượu quý Tân Phong đấu vạn tiền,
Hàm Dương du hiệp vị thành niên.
Tương phùng ý khí vì người uống,
Ngựa buộc lầu cao liễu rũ bên.

Tiziano Vecelli được ủy thác sáng tác những bức tranh điện thờ được Hoàng đế Charles V ngưỡng mộ

Năm 1516, chàng trai 28 tuổi Tiziano nhận được một ủy thác quan trọng, Nhà thờ Thánh Mẫu Basilica S. Maria Gloriosa dei Frari đã ủy quyền cho anh sáng tác một bức tranh điện thờ. Đó chính là bức "Thánh Mẫu thăng Thiên".

Ý định ban đầu của Nhà thờ ở đây là muốn có một bức tranh tôn giáo về Thánh Mẫu trang nhã và uyển chuyển bay trên mây, đây là kiểu rất phổ biến vào thời đó. Nhưng Tiziano lúc này chỉ là một chàng trai trẻ, tràn đầy năng lượng, đầy sức sáng tạo, đầy hoài bão đi khắp thế gian! Hơn nữa, đây là khoản hoa hồng đầu tiên và quan trọng nhất mà Tiziano nhận được sau khi anh tách ra làm độc lập. Dù sao anh cũng muốn cho mọi người thấy được thực lực và tài năng của mình: Nếu vẽ một bức tranh Thánh Mẫu bình thường, đâu đâu cũng có thể nhìn thấy, thế thì không thể được. Mình phải vẽ một tác phẩm rung động lòng người. Thế là Tiziano nghiến răng hạ quyết tâm.

Hai năm sau, công trình hoàn thành. Venice rất coi trọng điều đó và đã sắp xếp một buổi lễ khai trương hoành tráng. Ngày hôm đó, trước cửa nhà thờ có một đám đông áo mũ đường đường, ngựa xe huyên náo. Họ bao gồm Thống đốc Venice, các quan chức cấp cao khác nhau, những người hiển đạt, đại diện của Giáo hoàng Leo X, và các sứ thần quan trọng của các nước châu Âu khác tại Venice.

Khi tác phẩm khổng lồ này được bày ra trước mặt mọi người, những lời cảm thán kinh ngạc nổi lên hết đợt này đến đợt khác như những con sóng. Tuy nhiên, Nhà thờ  cùng với các tu sĩ cổ hủ thấy đây không phải là điều họ mong đợi, khống giống như họ tưởng tượng, và vô cùng thất vọng. 

Đột nhiên, sứ thần của Hoàng đế La Mã Thần thánh Charles V đến gần và nói với vẻ ngưỡng mộ: “Ông có thể bán bức tranh này cho tôi được không? Hoàng đế của chúng tôi sẽ rất thích nó! Nói xong, sứ thần lấy ra một bao lớn những đồng tiền bằng vàng!”

Nhà thờ nghe thấy vậy thì bất ngờ, một bức tranh mới khai trương còn nóng mà đã có người đến đoạt lấy đi sao. Hơn nữa còn là sứ thần của Hoàng thượng! 

Con người chính là vậy đó, khi không ai muốn thì chẳng ai coi trọng. Tuy nhiên, chỉ cần một người đến giật lấy nó, thì thứ này lập tức trở thành báu vật! Nhà thờ ngay lập tức từ chối sứ thần và nói lớn: “Chúng tôi rất, rất hài lòng với bức tranh này, và rất thích nó! Hoàng đế không thể dùng quyền lực để tước đoạt, phải không nào!”.

Sau này, Hoàng đế Charles V đã thực sự trở thành một người hâm mộ trung thành của Tiziano, và cũng là một trong những khách hàng quan trọng và cao quý nhất của Tiziano!

"Thánh Mẫu thăng thiên" được ca ngợi là bức tranh đẹp nhất ở Ý

Hãy cùng xem bức tranh dưới đây. Trong bối cảnh không có bất kỳ khung cảnh nào, tất cả các nhân vật đều đứng lên một cách đáng kinh ngạc trong không gian trống rỗng, và toàn bộ bức tranh được chia thành ba phần. Trên đỉnh, Thiên Chúa đưa các Thiên Thần đến chào Thánh Mẫu đắc Đạo đang bay lên. Chính giữa là chủ thể của của bức tranh, Thánh Mẫu đang đứng trên một đám mây trắng được nâng đỡ bởi một nhóm Thiên Thần nhỏ dễ thương, từ từ bay lên, đầy cảm động. Đây là phần tỏa sáng nhất của toàn bộ bức tranh, là điểm sáng tạo nhất của Tiziano.

Thánh Mẫu được bao phủ bởi ánh sáng vàng kim, cả khuôn mặt rạng rỡ, và tự tin dang tay ra, sẵn sàng ôm Thiên Chúa. Hãy chú ý đến các Thiên Thần nhỏ đang đỡ những đám mây, cơ thể của họ tạo thành một chuyển động từ phải sang trái, và từ từ đỡ những đám mây bay lên. Kết quả là, Đức Mẹ Maria dường như đang quay mình cùng với những đám mây, nhìn lên Thiên Chúa  trên bầu trời đang chào đón Bà! 

Ở đây, Tiziano một lần nữa sử dụng kỹ thuật tuyệt vời để nắm bắt chuyển động nhất thời của các nhân vật, triển hiện một khung cảnh hùng vĩ và thiêng liêng!

Ở phía dưới bức tranh, có rất nhiều tín đồ đang hò reo vui mừng, họ vô cùng bất ngờ khi chứng kiến ​​kỳ tích Thánh Mẫu thăng thiên. Cơ thể rắn chắc và cánh tay mạnh mẽ của họ là sự thể hiện lý tưởng thời kỳ Phục hưng là Thần sáng tạo ra con người. Sự lạc quan và vui vẻ được thể hiện bởi những tín đồ trong thế giới này cũng là hiện thân cho tính cách tự tại của Tiziano.

Các nhà sử học sau này tin rằng, Tiziano hẳn đã tham khảo một kiệt tác của Raphael trong bố cục của bức tranh này, đó là bức "Tranh luận Thánh lễ" (Disputation of the Holy Sacrament), được vẽ trong bốn căn phòng của Raphael nổi tiếng ở Tòa thánh Vatican. Bức tranh “Tranh luận Thánh lễ” áp dụng cấu trúc bố cục ba giai đoạn.

Trong tác phẩm “Tranh luận Thánh lễ” này, bạn có thể thấy cả cấu trúc tinh tế và vững chắc của Raphael, cũng như bầu không khí tráng lệ và đầy cảm động của Michelangelo, đồng thời thể hiện đậm nét phong cách cá nhân độc đáo của Tiziano. Đặc biệt, màu sắc và độ đậm nhạt đã trở thành điểm đặc biệt nhất của Tiziano sau này. Tiziano sau đó đã hình thành phong cách màu sắc độc đáo của riêng mình.

Ông thích sử dụng một lớp màu đỏ làm màu nền, và sau đó bắt đầu vẽ trên màu nền đỏ.  Vàng, đỏ và đen là ba màu phổ biến nhất mà Tiziano sử dụng. Vì vậy, các tác phẩm của Tiziano thoang thoảng một màu đỏ vàng rực rỡ, người ta gọi là “Màu đỏ Tiziano”.

Một điều nữa về "Tranh luận Thánh lễ" là việc Tiziano sử dụng kỹ thuật "pha màu" một cách táo bạo và thiên tài! Pha màu sắc là gì? Tất là lấy hai màu khác nhau để pha thành một màu khác. Ví dụ: đỏ và xanh lá cây, vàng và tím, nâu và xanh lam, v.v. Những màu này không thể dễ dàng kết hợp với nhau nếu không chúng sẽ trở nên xấu xí. 

Thánh Mẫu thăng thiên

Bức tranh “L’Assomption de la Vierge” của Tiziano, họa sĩ tiêu biểu của Trường phái Hội họa Venice. Đây là bức tranh sơn dầu trên gỗ, khổ 690 × 360 cm, vẽ năm 1516-1518. Nhờ kỹ thuật làm trắng lớp đáy tuyệt vời của họa sĩ, bức tranh nổi tiếng này vẫn thể hiện màu sắc tươi sáng và sống động bất chấp sự thăng trầm của năm thế kỷ. (Wiki)Tuy nhiên, hãy nhìn vào "Thánh Mẫu thăng thiên" của Tiziano. Chúng ta hãy nhìn từ dưới lên. Trong số các nhân vật dưới đây, có hai tổ hợp phối hợp quần áo màu đỏ và xanh lá cây. Hãy nhìn cả hai phía của Đức Mẹ, bên tay trái là những Thiên Thần nhỏ với bộ quần áo màu xanh lá cây làm chủ đạo, bên tay phải là những Thiên Thần nhỏ với bộ quần áo màu đỏ làm chủ đạo. Ngay cả Thiên Chúa và các Thiên Thần ở trên cùng là sự kết hợp màu sắc của quần áo màu đỏ và xanh lá cây.

Điều này thật táo bạo làm sao! Nhưng toàn bộ bức tranh không cho người ta cảm giác bất hòa do việc pha màu sắc. Ngược lại, thông qua bố cục thiên tài và hiệu ứng kỳ diệu của những màu sắc tương phản mạnh, Tiziano khiến nhân vật chính - Đức Mẹ Maria trở nên thiêng liêng và trang nghiêm hơn, đồng thời mang lại tác động lên thị giác của mọi người.

Bức tranh tuy được chia thành ba lớp nhưng vẫn theo cấu trúc bố cục hình tam giác cổ điển; hiệu ứng hình ảnh tuyệt vời của nhiều Thiên Thần như đang chuyển động và khung cảnh tuyệt vời mà cổng trời sắp mở ra khiến người ta bất giác nảy sinh lòng tôn kính đối với Đức Chúa Trời và hướng đến Thiên đàng! 

Vasari, người viết tác phẩm “Những danh nhân trong vườn nghệ thuật Ý”, sau khi tham quan bức tranh đã thốt lên: “Đây là kiệt tác đầu tiên của nước Ý”

Sau khi xem bức tranh, lãng tử nổi tiếng, đồng thời là nhà văn người Anh Oscar Wilde đã hết lời khen ngợi bức tranh: “Bức tranh này chắc chắn là bức đẹp nhất ở Ý”

Bức tranh này hiện đã trở thành điểm thu hút du khách ở Venice. Nếu muốn đi xem, tốt nhất bạn nên đi vào buổi chiều gần chạng vạng, tại sao? Bởi vì, bức tranh này nằm ở phía tây của Nhà thờ, có một cửa sổ kính lớn phía sau nó, khi mặt trời lặn, ánh vàng sẽ tràn ra từ cửa kính phía trên, và nó sẽ hòa hợp hoàn hảo với bức tranh này, như thể thực sự có một chùm ánh sáng vàng từ trên trời chiếu xuống, và nó bổ sung cho bức tranh này, thật là hoàn hảo!

Bức “Thánh Mẫu thăng thiên” này đã xác lập vị trí của Tiziano là họa sĩ số một ở Venice khi ống mới chỉ 30 tuổi. Những năm trước khi Tiziano trở nên nổi tiếng, Tiziano cũng đã nổi tiếng ở Venice, nhưng không phải với tư cách là một họa sĩ hạng nhất, mà với tư cách là nhân vật chính của vở kịch “tình thầy trò”.



BÀI CHỌN LỌC

Hội họa Phục hưng: Tiziano Vecelli bồi hồi giữa Thiên đường và thế tục