Đeo khẩu trang có tác dụng ngăn ngừa lây lan đại dịch COVID-19 hay không?

Bình luận Hà Thành • 10:25, 30/12/20

Giúp NTDVN sửa lỗi

Khẩu trang có lẽ đã trở thành hình ảnh đại diện năm 2020 khi cả thế giới bị tàn phá bởi COVID-19. Dù còn nhiều tranh cãi về công dụng của khẩu trang, nhưng đeo khẩu trang bắt buộc vẫn được coi là biện pháp phòng ngừa COVID-19 hàng đầu ở nhiều nước...

Dù khẩu trang N95, hay mẫu khẩu trang y tế ba lớp màu xanh dành cho các bác sĩ phẫu thuật, hoặc một phiên bản tự làm với hoa văn vui tươi theo mùa, thì khẩu trang đã trở thành hình ảnh đại diện cho đại dịch COVID-19 năm nay.

Dù các chuyên gia y tế có đưa ra nhiều cách giúp chúng ta có thể bảo vệ bản thân mình khỏi COVID-19, nhưng một “đơn thuốc” thường nhất và dai dẳng nhất được kê cho đến nay vẫn là khẩu trang. Chừng nào đại dịch chưa có dấu hiệu kết thúc, thì các quan chức y tế (Mỹ) vẫn muốn nhìn thấy có nhiều người đeo khẩu trang hơn nữa.

Dĩ nhiên, không phải tất cả mọi người đều sẵn sàng làm vậy. Khẩu trang không thoải mái, bất tiện và đã có một số bằng chứng còn cho thấy chúng có thể không cần thiết. Tuy nhiên, ở nhiều nơi, đeo khẩu trang là một việc bắt buộc - nhất là khi con số người nhiễm bệnh tiếp tục gia tăng vượt kỷ lục.

Cơ sở khoa học nào ủng họ khẩu trang giúp phòng dịch?

Cơ sở lý luận để thi hành việc đeo khẩu trang đó là trách nhiệm lấn át quyền. Trong một bài đăng trên blog ngày 25/8 có tiêu đề “Khẩu trang cứu mạng người”, Giám đốc Viện Sức khỏe quốc gia (NIH) Francis Collins cho biết ông đeo khẩu trang ở mọi nơi khi ra ngoài. 

Lý luận của Collins là dựa vào “mô hình toán học phức tạp” do NIH tài trợ và xuất bản trên tạp chí Nature Communications để biện minh cho lời khuyến nghị của mình tới tất cả mọi người.

Francis Collins từng nói: “Trong các tình huống dịch bệnh bùng phát khác nhau và nhờ cách sử dụng khẩu trang, các nhà nghiên cứu sẽ tính toán được tổng số người nhiễm SARS-CoV-2 và tử vong do COVID-19. Không ngạc nhiên, họ nhận thấy tổng số ca mắc và tử vong giảm khi tính khả dụng và hiệu quả của khẩu trang tăng lên”.

Nhưng nếu khẩu trang thực sự tạo ra nhiều vấn đề hơn những gì nó mang lại thì sao? Đó là một câu hỏi được cân nhắc trong 4 bài nghiên cứu đã được bình duyệt và đăng trên tạp chí Primary Doctor.

Trong bài cuối cùng, các nhà nghiên cứu kết luận rằng, với những rủi ro lớn đối với người đeo khẩu trang được đề cập trong các bài báo, “chúng tôi khẩn cấp khuyến nghị rằng không có người lớn hay trẻ em nào bị ép buộc đeo khẩu trang dưới bất kỳ hoàn cảnh nào”.

Các công nhân đang sản xuất khẩu trang tại một nhà máy ở Nam Xương, Trung Quốc, vào ngày 8 tháng 4 năm 2020. (STR / AFP qua Getty Images)
Các công nhân đang sản xuất khẩu trang tại một nhà máy ở Nam Xương, Trung Quốc, vào ngày 8 tháng 4 năm 2020. (STR / AFP qua Getty Images)
Tuyên bố "cực đoan" được ủng hộ

Trong một thế giới mà mọi người coi một chiếc khẩu trang như một vấn đề sống còn, thì lời tuyên bố trên dường như nguy hiểm, đầy tranh cãi và phi khoa học. Nhưng theo Tiến sĩ Colleen Huber, đồng tác giả của bài báo về các vấn đề liên quan đến khẩu trang, việc bắt buộc tất cả mọi người đeo khẩu trang không có ý nghĩa gì cả.

Các giọt bắn đường hô hấp gần đây thực sự đã bị phóng đại bởi những người ủng hộ khẩu trang. Cứ như thể chúng ta lúc nào cũng khạc nhổ vào tất cả mọi thứ.” - TS Huber lập luận. 

Mặc dù tuyên bố của Tiến sĩ Huber nghe có vẻ cực đoan nhưng nhiều bác sĩ và nhà khoa học đã ủng hộ tuyên bố của cô.

Hồi tháng Mười, Tiến sĩ Jaya Bhattacharya, giáo sư y khoa tại Đại học Stanford nói với Just the News rằng: thi hành lệnh đeo khẩu trang là “không được ủng hộ bởi các dữ liệu khoa học”.

Ví dụ: không có bằng chứng nào trên diện rộng chỉ ra rằng, đeo khẩu trang sẽ làm chậm tốc độ lan truyền dịch bệnh. Trên thực tế, đối với bệnh cúm, các nghiên cứu thực nghiệm đã hoàn toàn cho thấy rằng chúng không có tác dụng làm chậm sự lây lan của dịch cúm”.

Thậm chí, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), hiện là một cơ quan ủng hộ trung thành cho việc đeo khẩu trang như một biện pháp sức khỏe cộng đồng, trước đó cũng có quan điểm khác. 

CDC trong cái nhìn chính sách của mình về “các biện pháp không dùng thuốc đối với đại dịch cúm ở những đơn vị không thuộc cơ quan y tế”, đã từng tuyên bố rằng: sau khi kiểm tra 10 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, thì “việc sử dụng khẩu trang làm giảm sự lan truyền dịch cúm là không đáng kể ”.

Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Mỹ đã đảo ngược tuyên bố của họ, khi chỉ vài ngày trước đó họ cảnh báo rằng virus Vũ Hán lây lan phổ biến nhất qua đường không khí.
Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Mỹ đã đảo ngược tuyên bố của họ, khi chỉ vài ngày trước đó họ cảnh báo rằng virus Vũ Hán lây lan phổ biến nhất qua đường không khí. (Getty)
Tỷ lệ nghịch giữa việc đeo khẩu trang và tỷ lệ nhiễm COVID-19

Quay trở lại với TS Huber, cô và đồng nghiệp đã cùng quan sát một chủ đề tương tự liên quan đến COVID-19. Họ xem xét các dữ liệu từ một nghiên cứu về khẩu trang được hoàn thành bởi Hội đồng Quan hệ Quốc tế (CFR) trong mùa hè này, và so sánh nó với nghiên cứu của chính họ với 25 quốc gia tương tự 3 tháng sau đó. 

Cả hai nghiên cứu đều hỏi người tham gia rằng, liệu họ có thường xuyên đeo khẩu trang khi ra ngoài? Trong nghiên cứu của CFR, Singapore có tỷ lệ trả lời “” cao nhất: 93%. Phần Lan và Đan Mạch là thấp nhất, chỉ có 1% câu trả lời là có.

Khi chúng tôi theo dõi các quốc gia trên trong tháng 10, thực sự rất ít xét nghiệm dương tính ở các quốc gia có số người đeo khẩu trang ít nhất.” - Huber cho biết.

Theo đánh giá khoa học lớn nhất gần đây về hiệu quả của khẩu trang cũng cho thấy, không có sự ủng hộ nào đối với việc đeo khẩu trang để phòng dịch.

Vào tháng 11/2020, các nhà nghiên cứu tại Đan Mạch đã xuất bản một ấn phẩm về các phát hiện của họ trên tạp chí Annals of Internal Medicine. Họ đã tiến hành một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng trên diện rộng với khoảng 4.800 người tham gia. Một nửa trong số họ được đeo khẩu trang và nửa còn lại thì không. Cả hai nhóm này được hướng dẫn để duy trì các biện pháp sức khỏe cộng đồng khác - giữ khoảng cách xã hội và rửa tay.

Kết quả cho thấy lây nhiễm COVID-19 xảy ra ở 42 người tham gia có đeo khẩu trang, chiếm 1,8%; và ở 53 người không đeo khẩu trang (2,1%), là “một khác biệt không có ý nghĩa thống kê” (0,3%).

Nghiên cứu không đánh giá liệu khẩu trang có thể giảm lan truyền bệnh từ người đeo khẩu trang sang người khác không.

Công nhân và lao động nhập cư Ấn Độ cùng gia đình bị mắc kẹt tại thủ đô. Đám đông có người đeo và không đeo khẩu trang chen lên xe buýt trở về quê, vì toàn quốc phong tỏa do sự lây lan của virus Corona Vũ Hán, vào ngày 29/3/2020 tại Ghaziabad, ngoại ô New Delhi, Ấn Độ (Photo by Yawar Nazir/Getty Images)

Khẩu trang có thật sự giúp ngừng lây lan dịch bệnh? 

Thật khó tin, nhưng khi làn sóng đại dịch COVID-19 đầu tiên bắt đầu tấn công, các quan chức sức khỏe thực sự không khuyến khích người dân đeo khẩu trang. 

Vào ngày 30/3, một dòng tweet của Liên bang Hoa Kỳ - trích dẫn lời khuyên từ các chuyên gia thuộc Tổ chức Y tế thế giới (WHO) - đã tuyên bố rằng: “không có bằng chứng về việc người khỏe mạnh đeo khẩu trang có bất kể lợi ích y tế nào”. 

Còn hiện tại, tất cả mọi người đều phải đeo khẩu trang, dù bạn có triệu chứng hay không.

Chính sách này đã thay đổi khi các quan chức y tế phát hiện được những người nhiễm bệnh không triệu chứng - nhiễm COVID-19 nhưng không có biểu hiện triệu chứng - đã vô tình khiến lây lan dịch bệnh thông qua quá trình hô hấp bình thường. 

Những tuyên bố mù mờ

Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng của các trường hợp này đối với việc lây lan COVID-19 vẫn chưa rõ ràng. Tuyên bố từ WHO cho biết lây truyền này là “hiếm”, nhưng mức độ mà nó xảy ra là chưa rõ. 

Một nghiên cứu từ tháng 9/2020 đã ước tính tỷ lệ nhiễm bệnh không triệu chứng chiếm khoảng 18-81%. Các nhà nghiên cứu cũng không thể đưa ra các biện pháp sức khỏe cộng đồng hay hướng dẫn dựa vào sự tác động theo các dữ liệu đó.

Nhưng các quan chức y tế Mỹ vẫn khăng khăng rằng: khẩu trang là bắt buộc phải có trong nhiều năm tới. Thậm chí ngay cả khi đã có vaccine, các chuyên gia vẫn nói chúng ta phải duy trì thường xuyên việc đeo khẩu trang.

Trong tháng 10, Tiến sĩ Anthony Fauci, chuyên gia bệnh truyền nhiễm và đứng đầu lực lượng chống COVID của Mỹ, dự báo rằng việc đeo khẩu trang và giữ khoảng cách xã hội có thể duy trì trên toàn thế giới cho đến tận năm 2022.

“Nó sẽ không như bệnh sởi hay bệnh bại liệt trước đây, khi bạn đã tiêm vaccine thì coi như yên tâm. Đó sẽ là các biện pháp sức khỏe cộng đồng tồn tại từ tháng này qua tháng khác.” - TS Fauci nói trên Philadelphia Inquirer.

Mô hình toán học được sử dụng để ủng hộ cho việc thực hiện đeo khẩu trang chủ yếu tập trung vào cấp độ y tế, khẩu trang dành cho phẫu thuật. Nhưng bất kỳ cái gì che được miệng và mũi sẽ giúp bạn có thể ra ngoài mà không gặp rắc rối.

Giám đốc Viện Dị ứng và Bệnh Truyền nhiễm Quốc gia tại Viện Sức khỏe Quốc gia, Tiến sĩ Anthony Fauci lắng nghe khi Phó Tổng thống Mike Pence nói về virus Vũ Hán cùng với các thành viên của Lực lượng Đặc nhiệm coronavirus tại Phòng họp báo của Nhà Trắng ở Washington, vào ngày 09/03/2020.
Giám đốc Viện Dị ứng và Bệnh Truyền nhiễm Quốc gia tại Viện Sức khỏe Quốc gia, Tiến sĩ Anthony Fauci lắng nghe khi Phó Tổng thống Mike Pence nói về virus Vũ Hán cùng với các thành viên của Lực lượng Đặc nhiệm coronavirus tại Phòng họp báo của Nhà Trắng ở Washington, vào ngày 9/3/2020... (Saul Loeb / AFP via Getty Images)
Những nghiên cứu hiếm khi được nhắc tới

Tuy nhiên, một nghiên cứu từ Trường Đại học Duke đã chỉ ra rằng, một số khẩu trang có thể khiến giọt bắn lan truyền mạnh hơn nhiều so với khi không đeo khẩu trang. Nghiên cứu đã tìm hiểu cách mà các loại khẩu trang khác nhau lọc giọt bắn khi chúng ta xuất hiện ở đám đông. 

Theo lưu ý từ các nhà nghiên cứu: “Việc đeo một số loại khẩu trang khi chúng ta xuất hiện (ở đám đông) dường như khiến các giọt bắn lớn phân tán thành những giọt nhỏ hơn. Trong trường hợp này, rõ ràng có sự gia tăng số lượng giọt bắn nhiều hơn so với không đeo khẩu trang. Các giọt có kích thước nhỏ hơn bay trong không khí lâu hơn các giọt lớn. Do đó, việc sử dụng khẩu trang như vậy có thể sẽ phản tác dụng”.

Một vấn đề khác đã được lưu ý đối với khẩu trang N95 có van thở. Các nhà nghiên cứu cho biết, van này không ảnh hưởng đến việc bảo vệ người đeo, nhưng nó “có thể làm giảm khả năng bảo vệ những người khác xung quanh người đeo khẩu trang”.

Nghiên cứu cũng chứng minh khăn và khẩu trang dệt kim không có nhiều tác dụng bảo vệ. Tuy nhiên, những phát hiện này không có tác động đến việc thay đổi chính sách về y tế. TS Huber cho biết thêm, có một nỗ lực phối hợp để kiểm duyệt bất kỳ thông tin tiêu cực nào về khẩu trang, ngay cả khi các chi tiết đó có thể quan trọng đối với sức khỏe cộng đồng.

Những chiếc khẩu trang y tế sẵn có được bày bán trên các quầy hàng trong những cửa tiệm tạp hóa, chúng được khử trùng bằng oxide ethylene, một chất có thể sinh ung thư. Và chúng được sản xuất sợi bằng PFOA, thứ được biết đến là có nguy cơ gây ung thư phổi. Tôi đã đăng tweet về điều này trên Twitter và tài khoản của tôi đã bị xóa chỉ trong vòng 7 ngày”, TS Huber chia sẻ.

Tuy nhiên, trước khi báo cáo được đem đi in, thì tài khoản của Huber đã bị gỡ bỏ vĩnh viễn khỏi Twitter.



BÀI CHỌN LỌC

Đeo khẩu trang có tác dụng ngăn ngừa lây lan đại dịch COVID-19 hay không?