Coronavirus: Kịch bản nào cho tương lai?

Bình luận Mỹ Tâm • 13:59, 06/02/20

Ngày 30/01, tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thừa nhận sai lầm và chính thức ban bố tình trạng khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng khi dịch Coronavirus tiếp tục lan rộng trên toàn cầu. Điều đó chứng tỏ sự bùng nổ của virus gây chết người này đã và đang diễn biến phức tạp. Kịch bản cho tương lai của vụ dịch vẫn còn là câu hỏi khó trả lời…

Các chủng Coronavirus 

Coronavirus là virus RNA sợi đơn, dương, có kích thước lớn nhất trong nhóm virus RNA. Dưới kính hiển vi điện tử, chúng có quầng sáng bao quanh giống như vương miện, vì vậy được đặt tên là Corona theo tiếng Latin - dịch ra là: “vương miện” hay “hào quang”. Coronavirus chia làm 4 nhóm chính: alpha, beta, gamma, delta, thường gây bệnh cho cả người và động vật.

Có 6 chủng Coronavirus gây bệnh trên người:

- 4 chủng dễ lây nhiễm nhưng biểu hiện triệu chứng nhẹ, thường tự khỏi, bao gồm: HCoV 229E, và HCoV OC43,  HCoV NL63 và HCoV HKU1. 

- 2 chủng nổi tiếng gây dịch hội chứng suy hô hấp cấp tính nặng (SARS) và hội chứng viêm đường hô hấp Trung Đông (MERS), lây từ động vật sang người (dơi, lạc đà), sau đó lây từ người sang người với tỉ lệ tử vong cao lần lượt là khoảng 10% và 36%. 

Chủng 2019-nCoV là một chủng Coronavirus mới được phân lập ngày 6 tháng 1 năm 2020 thuộc nhóm beta. 

Ngày 29 tháng 1 năm 2020, một nghiên cứu mới công bố trên Tạp chí Y học New England, thực hiện trên dữ liệu từ 425 trường hợp đã được chẩn đoán nhiễm bệnh ở thành phố Vũ Hán, miền trung Trung Quốc. Nghiên cứu được thực hiện bởi một nhóm các nhà nghiên cứu, bao gồm cả các nhà nghiên cứu thuộc Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh Trung Quốc tại Bắc Kinh và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh tỉnh Hồ Bắc. Những thông tin mới nhất từ nghiên cứu này và những thông tin từ nhiều nguồn trước đó đã hé lộ một số đặc điểm nổi bật của chủng Coronavirus mới này. 

Cách thức lây truyền:

Ngoài những thông tin trước đó về khả năng lây truyền từ động vật – chưa chắc chắn loài nào (dơi, rắn, chuột) - sang người, nghiên cứu mới cho thấy: “Có bằng chứng sự lây truyền từ người sang người do tiếp xúc gần đã xuất hiện từ giữa tháng 12 năm 2019”. 

Có ít nhất bốn trường hợp lây truyền từ người sang người, đó là những trường hợp không đến Trung Quốc nhưng bị lây bệnh từ người bị nhiễm bệnh ở nước ngoài.  

Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ vào ngày 30 tháng 1 đã xác nhận rằng: một người đàn ông ở Illinois đã nhiễm virus từ vợ, người vừa trở về từ Vũ Hán. Các trường hợp tương tự như vậy đã được xác định ở Nhật Bản, Đài Loan và Đức...

Có 3 cách lây truyền virus: (1) Lây qua giọt bắn, như nước bọt, hắt hơi, ho, qua nói chuyện, rồi xâm nhập vào niêm mạc mắt, mũi, miệng…; (2) Lây qua tiếp xúc như: chạm vào mũi, miệng, hoặc mắt của mình; (3) Lây truyền qua không khí (còn chưa rõ)...

Thời gian ủ bệnh: 

Nghiên cứu này cho biết 5,2 ngày là khoảng thời gian trung bình từ khi phơi nhiễm bệnh đến khi khởi phát các triệu chứng của 2019-nCoV (gọi là thời gian ủ bệnh). Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý rằng: thời gian ủ bệnh khác nhau rất lớn giữa các bệnh nhân. 

Hôm thứ Hai (27 tháng 1), WHO cho biết: thời gian ủ bệnh dao động từ 2 đến 10 ngày, trước khi các triệu chứng như sốt, ho, khó thở và suy hô hấp cấp tính xuất hiện. 

Hệ số sinh sản cơ bản hay hệ số lây nhiễm (basic reproductive number):

Nghiên cứu cũng ước tính rằng: mỗi bệnh nhân sau khi mắc bệnh có thể lây lan trung bình sang 2,2 người khác, một con số được gọi là hệ số sinh sản cơ bản. 

Vào ngày 25 tháng 1, Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh (CDC) của Quảng Đông ước tính hệ số lây nhiễm virus là 2.9, họ cho biết căn bệnh này có nguy cơ lây lan cao hơn dịch SARS - đại dịch bắt nguồn từ miền nam Trung Quốc từ năm 2002 đến 2003, chính thức gây tử vong cho khoảng 800 người trên toàn thế giới.

Michael Lai, nhà nghiên cứu sinh học phân tử làm việc tại Viện khoa học Hàn Lâm Đài Loan cho biết: với hệ số sinh sản là 3,8, Trung Quốc đang phải kiểm soát 72-75% trường hợp lây nhiễm để ngăn chặn virus lây lan, “nhiệm vụ gần như không thể, bằng cách phong tỏa toàn bộ thành phố”.

Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu đưa ra các hệ số sinh sản cơ bản của virus khá khác nhau. 

Nghiên cứu trên tạp chí New England ước tính: ở giai đoạn đầu, cứ mỗi 7,4 ngày, số lượng người nhiễm sẽ tăng gấp đôi. 

Khả năng lây nhiễm trong thời gian ủ bệnh

Tiến sĩ Eric Feigl-Đinh, một nhà dịch tễ học từ Đại học Harvard, khi đề cập đến các kết luận trong báo cáo của CDC Trung Quốc, đã phát biểu: “Tôi muốn nói nguy cơ trở thành đại dịch là rất cao”. Ông cho rằng nguy cơ này gia tăng do các bệnh nhân không có biểu hiện triệu chứng cũng có thể lây nhiễm virus cho người khác.

Vào ngày 26 tháng 1, Ma Xiaowei, Bộ trưởng bộ Y tế Trung Quốc nói với các phóng viên rằng: Coronavirus mới không giống như SARS, nó có khả năng lây nhiễm trong suốt giai đoạn ủ bệnh. Thời kỳ này có thể kéo dài tới 14 ngày, nghĩa là Coronavirus có thể lây truyền ngay cả khi người bệnh không có triệu chứng.

Nghiên cứu đăng trên The Lancet vào ngày 24 tháng 1  xác nhận một bệnh nhân 10 tuổi nhiễm coronavirus nhưng không có bất kỳ triệu chứng nào trước khi được kiểm tra y tế. Hai bệnh nhân khác trong nghiên cứu này cũng không có dấu hiệu sốt.

Gần đây, hai bệnh nhân từ Vũ Hán đã vượt qua vòng kiểm dịch ở Pháp và không biểu hiện triệu chứng gì cho đến lần lượt một và năm ngày sau đó.

Trường hợp 3 người Việt Nam cùng trở về từ Vũ Hán ngày 17/1 trên chuyến bay CZ8315 của hãng Southern China cũng là một ví dụ cho việc này. Cả 3 bệnh nhân đã lọt qua sàng lọc của máy đo thân nhiệt tại sân bay do không có triệu chứng. Ba trường hợp này lần lượt khởi phát bệnh vào ngày 21/1, 24/1 và 25/1, tức là vài ngày sau đó. 

Những phát hiện trên đã dấy lên lo ngại rằng: các biện pháp sàng lọc hiện tại như kiểm tra nhiệt độ cơ thể là không hiệu quả trong phát hiện bệnh và khiến người đã nhiễm bệnh có thể gieo rắc căn bệnh khắp nơi.

Khả năng đột biến của virus và mức độ nguy hiểm của chủng đột biến

Chính quyền Trung Quốc đã phát hiện bốn thế hệ virus lây lan ở Vũ Hán, nghĩa là (1) từ động vật lây sang người; (2) người này lây sang cho người khác; (3) người này lây nhiễm cho người khác nữa; và (4) lặp lại thêm 1 lần tình trạng trước.

Michael Lai, nhà nghiên cứu sinh học phân tử làm việc tại Viện khoa học Hàn Lâm Đài Loan, cho biết các trường hợp thế hệ thứ hai cũng đã được phát hiện bên ngoài Vũ Hán. Hiện tượng này chỉ ra rằng: virus này thuộc loại “ngoan cố, cứng đầu”. 

Khi một virus nhân lên trong một vật chủ mới, nó thường yếu đi, do đó Coronavirus Vũ Hán tồn tại đến thế hệ thứ tư chứng tỏ nó “đã thích nghi tốt ở người”, ông Lai nói. Theo ông, những virus RNA, như Coronavirus tại Vũ Hán và SARS, là những virus có vật liệu di truyền là RNA, có “tỷ lệ đột biến cao”, điều này “cho phép nó biến đổi đặc tính rất nhanh”.

Ông cho ví dụ: Trong nghiên cứu đăng trên tạp chí Lancet, các chuỗi RNA khác nhau đã được phân lập từ 6 bệnh nhân trong cùng một gia đình. Ông cũng cho biết đã quan sát thấy trong nghiên cứu trước đây của mình “sự xuất hiện RNA tái tổ hợp thường xuyên giữa các chủng Coronavirus khác nhau”, một đặc điểm của virus đang tiến hóa. 

Những thông tin mới nhất về 2019-nCoV cho thấy đây là một chủng virus nguy hiểm. 

Hệ số lây nhiễm cao, có thể lây cho người khác trong thời gian ủ bệnh (thời gian có thể kéo dài 14 ngày, không triệu chứng), các chủng virus đột biến “thích nghi tốt ở người” là những đặc điểm đáng lo ngại nhất của chủng virus Corona mới này. 

Chúng ta có thể làm một so sánh đơn giản: từ ngày 8/12/2019 đến 31/01/2020 (1 tháng 3 tuần) số ca nhiễm/tử vong là 9833/213 tỷ lệ tử vong 2,2%, trong khi đối với dịch SARS từ 11/2/2002 đến 7/2003 (8 tháng) số ca nhiễm/tử vong là 8096/774 tỷ lệ tử vong 10%. Nghĩa là chỉ trong 1 tháng 3 tuần, số ca nhiễm đã cao hơn 8 tháng của dịch SARS. Và số ca tử vong đã chiếm hơn ⅓ so với dịch SARS. Nếu chỉ nhìn vào tỷ lệ tử vong 2,2% của 2019- nCoV mà không nhìn vào tốc độ lây lan của nó sẽ không nhìn thấy độ nguy hiểm và khả năng ảnh hưởng của Coronavirus trên toàn cầu. 

Ngoài ra, một yếu tố khác dẫn đến quan ngại về số người nhiễm bệnh sẽ bùng phát trong tương lai không chỉ nằm ở chỗ bản chất của virus mà còn là sự di chuyển của một lượng lớn người nhiễm bệnh không triệu chứng ra khỏi ổ dịch trước khi thành phố Vũ Hán bị phong tỏa vào ngày 23/01/2020.

Trước những diễn biến rất phức tạp kể trên của tình hình dịch bệnh, chúng ta nên có một thái độ hết sức thận trọng trong việc đối phó với chủng Coronavirus mới này.  

Mỹ Tâm (tổng hợp)



BÀI CHỌN LỌC