‘Vaccine rồng đỏ’: Đằng sau chính sách ‘siết chặt vòng vây’ bằng ngoại giao vaccine Covid-19 của Trung Quốc

Bình luận Thiện Nhân • 20:49, 06/11/20

Bắc Kinh đang mặc cả với Đông Nam Á về “thuốc cứu sinh”. Bất chấp việc cộng đồng quốc tế lên án Bắc Kinh là nguyên nhân trong việc lây lan virus Corona Vũ Hán ra khắp thế giới, chính quyền Trung Quốc đang dùng “quan hệ đối tác vaccine” như là cơ hội tốt để thu hút các quốc gia vào một “vòng tay chặt chẽ hơn”.

Puskesmas đang cung cấp những gì có thể để thoát khỏi đại dịch viêm phổi Vũ Hán chết người đang bao trùm Indonesia, nước này hiện có khoảng 100 người chết mỗi ngày.

Phía sau những tấm rèm xanh, một nhóm các nhà nghiên cứu từ Đại học Padjadjaran địa phương và nhà sản xuất vaccine Bio Farma thuộc sở hữu nhà nước Indonesia đã tiêm cho các tình nguyện viên một loại vaccine mới do Sinovac Biotech, một công ty của Trung Quốc sản xuất.

Một người bán rau 30 tuổi tên là Rizky Sugih đã quyết định tham gia thử nghiệm vaccine. Anh nói: "Tôi có con nhỏ ở nhà. Tôi sợ gia đình mình sẽ nhiễm virus".

Sugih cho biết anh đã không suy nghĩ kỹ khi bạn mình nói với anh về các thử nghiệm - và đặc biệt là sau khi thống đốc Tây Java thông báo rằng ông cũng tham gia việc tình nguyện thử nghiệm.

‘Vaccine rồng đỏ’ đang ‘hot’

Indonesia không đơn độc. Các quốc gia đang phát triển khác cũng đang vật lộn với các ca nhiễm Covid-19 gia tăng, và đã tham gia vào các thỏa thuận tương tự để thử nghiệm vaccine từ Trung Quốc và sản xuất chúng tại địa phương. Nhiều nước đang tìm cách đàm phán quyền tiếp cận ưu tiên đối với vaccine của Trung Quốc.

Đối với Indonesia, nơi đã bị tàn phá bởi dịch virus, vaccine được coi là lối thoát duy nhất. Thử nghiệm lâm sàng Bandung, với 1.600 tình nguyện viên, bắt đầu vào tháng 8/2020 và dự kiến ​​sẽ kéo dài đến tháng 5/2020.

Nhưng chính phủ hầu như không thể đợi lâu như vậy. Jakarta đã phải xây dựng một nghĩa trang mới cho những người chết vì Covid-19, trong khi Tổng thống Joko Widodo đã thúc giục việc mua và phân phối vaccine sớm nhất trong năm nay, trước khi các chuyên gia y tế đưa ra cảnh báo về việc vội vàng thử nghiệm vaccine.

Tổng thống Indonesia Joko Widodo dự lễ khai mạc Hội nghị thượng đỉnh G20 vào ngày 4 tháng 9 năm 2016 tại Hàng Châu, Trung Quốc (Ảnh của Mark Schiefelbein - Pool / Getty Images)
Tổng thống Indonesia Joko Widodo dự lễ khai mạc Hội nghị thượng đỉnh G20 vào ngày 4 tháng 9 năm 2016 tại Hàng Châu, Trung Quốc (Ảnh của Mark Schiefelbein - Pool / Getty Images)

Theo chính phủ, Sinovac sẽ gửi 3 triệu liều vaccine virus Corona Vũ Hán thành phẩm và đủ số lượng vaccine để Bio Farma sản xuất trong nước Indonesia 15 triệu liều vào cuối tháng 12/2020. Sinovac cũng đã đồng ý cung cấp 125 triệu liều trong năm tới.

Các quan chức ở Jakarta cho biết có thể sẽ cần hai liều vaccine cho mỗi người để có hiệu quả và do đó chính phủ đang nhắm mục tiêu cung cấp 540 triệu liều vaccine vào năm 2022. Chính phủ ước tính tổng cộng 37 nghìn tỷ rupiah (khoảng 2,5 tỷ USD) cho chi tiêu mua sắm vaccine đến năm 2022.

Trong khi các nhà lãnh đạo Indonesia cũng đang cố gắng mua các loại vaccine khác, rõ ràng là họ sẽ chủ yếu dựa vào Trung Quốc, quốc gia có nhiều lợi thế trong cuộc đua vaccine. Đầu tiên, đây là công ty đi đầu trong việc sản xuất thế hệ vaccine Covid-19 đầu tiên, chiếm 4/10 ứng viên vaccine hiện đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng 3 - bước cuối cùng trong quy trình phê duyệt trước khi phân phối ra công chúng.

Các công ty Trung Quốc đang dẫn đầu cuộc đua vaccine

Sinovac và hai công ty Trung Quốc khác là Sinopharm và CanSino Biologics đang tiến hành thử nghiệm giai đoạn 3 tại ít nhất 15 quốc gia. Công ty Sinovac do Nasdaq niêm yết, có trụ sở tại Bắc Kinh, đang tiến hành thử nghiệm Giai đoạn 3 ở Bangladesh, Brazil và Thổ Nhĩ Kỳ, ngoài thử nghiệm ở Indonesia.

Theo các chuyên gia, lợi thế thứ hai đối với Trung Quốc là nước này có lợi thế tự nhiên trong việc mở rộng quy mô sản xuất vaccine. Theo một nhà phân tích tại Airfinity, một công ty phân tích và thông tin khoa học có trụ sở tại London, điều này một phần là do năng lực sản xuất khổng lồ của nước này và một phần là do các công ty Trung Quốc chủ yếu tập trung vào "công nghệ đã được thử nghiệm".

Biến vaccine thành ‘hàng hóa công cộng toàn cầu’

“Dữ liệu và mô hình dự báo của chúng tôi cho thấy điều này sẽ giúp họ dễ dàng mở rộng quy mô sản xuất so với các công nghệ mới hơn khác”, Airfinity nói, đề cập đến vaccine RNA của Pfizer và Moderna vốn yêu cầu làm lạnh ở nhiệt độ rất thấp.

Lợi thế thứ ba của Trung Quốc là nước này đã chứa phần lớn virus trong biên giới của mình, có nghĩa là nước này không quá cần vaccine cho người dân của mình.

Trong bài phát biểu trước Đại hội đồng Liên hợp quốc vào ngày 22 tháng 9, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nhắc lại lời hứa của Trung Quốc là biến vaccine do Trung Quốc sản xuất thành "hàng hóa công cộng toàn cầu" và ưu tiên các nước đang phát triển.

Đối với Bắc Kinh, đây là một cơ hội vàng - vừa để tạo thiện chí trong khu vực châu Á, cũng vừa xóa bỏ ký ức về vai trò của ĐCSTQ trong việc gây ra đại dịch.

Adam Ni, Giám đốc Trung tâm Chính sách Trung Quốc ở Canberra, Úc, cho biết: “Bắc Kinh rất có thể sẽ sử dụng vaccine này cho các mục đích chiến lược, bao gồm cả việc cải thiện danh tiếng của họ - vốn đã bị ảnh hưởng trên toàn thế giới do hậu quả của đại dịch”.

Vào ngày 9 tháng 10, Trung Quốc tuyên bố sẽ tham gia COVAX, một sáng kiến ​​toàn cầu do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) hỗ trợ với mục đích phân phối vaccine Covid-19 một cách bình đẳng. Ngược lại, Mỹ, quốc gia cũng có 4 công ty thử nghiệm vaccine trong thử nghiệm lâm sàng Giai đoạn 3, cho đến nay đã loại trừ việc tham gia COVAX và Tổng thống Donald Trump đã nói rõ ưu tiên của Washington sẽ là tiêm vaccine cho người Mỹ trước.

Dùng vaccine để ‘cứu rỗi’ - Cách 'siết chặt vòng tay' của Bắc Kinh

Do thiếu các lựa chọn thay thế, vaccine của Trung Quốc ngày càng được coi là sự cứu rỗi, không chỉ là sự cứu rỗi mà còn là đòn bẩy địa chính trị thế hệ mới mà Trung Quốc có thể tận dụng.

Nhiều quốc gia đang chờ liều vaccine, như Indonesia, Philippines và Malaysia, đã cố gắng tránh gây bất hòa với Bắc Kinh.

Trong bức ảnh này được chụp vào ngày 29 tháng 4 năm 2020, một kỹ sư nhìn vào các tế bào khi anh ta thực hiện thử nghiệm vaccine Covid-19 bên trong phòng thí nghiệm Phòng nuôi cấy Tế bào tại cơ sở Công nghệ sinh học Sinovac ở Bắc Kinh (Ảnh của NICOLAS ASFOURI / AFP qua Getty Images)
Trong bức ảnh này được chụp vào ngày 29 tháng 4 năm 2020, một kỹ sư nhìn vào các tế bào khi anh ta thực hiện thử nghiệm vaccine Covid-19 bên trong phòng thí nghiệm Phòng nuôi cấy Tế bào tại cơ sở Công nghệ sinh học Sinovac ở Bắc Kinh (Ảnh của NICOLAS ASFOURI / AFP qua Getty Images)

Aleksius Jemadu, giáo sư chính trị quốc tế tại Đại học Pelita Harapan của Indonesia, cho biết quan hệ đối tác vaccine là cơ hội để Trung Quốc thu hút các quốc gia trung lập truyền thống như Indonesia vào một “vòng tay chặt chẽ hơn”.

“Trung Quốc rất nhiệt tình với quan hệ đối tác vaccine này với Indonesia bởi vì điều này có tính ràng buộc bất thường”, ông Jemadu nói với Nikkei Asia.

"Indonesia là quốc gia lớn nhất ở Đông Nam Á. Quan hệ đối tác với Indonesia rất quan trọng đối với Trung Quốc về lâu dài vì nước này đang cạnh tranh với Mỹ, và Mỹ đang yêu cầu các đồng minh ở châu Á - kể cả Indonesia - tham gia chiến dịch ‘cô lập Trung Quốc’, và buộc Trung Quốc phải chịu trách nhiệm về đại dịch”.

Jemadu trích dẫn chuyến thăm của Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo đến Jakarta vào cuối tháng 10/2020, trong đó ông Pompeo nói: "Chúng tôi hoan nghênh tấm gương mà Indonesia đã nêu ra với hành động quyết đoán để bảo vệ chủ quyền hàng hải của mình xung quanh vùng biển tranh chấp phía bắc quần đảo Natuna".

Pompeo cũng gọi những cáo buộc lạm dụng nhân quyền của Trung Quốc đối với người Hồi giáo Duy Ngô Nhĩ ở khu tự trị Tân Cương là "mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với tương lai của tự do tôn giáo" trong một bài phát biểu trước một tổ chức Hồi giáo ở Jakarta.

Hiện nay, quan hệ đối tác với Trung Quốc đang được tính bằng liều vaccine. Thực tế là nhu cầu về vaccine Covid-19 đang rất lớn và Trung Quốc là một trong những nước đi trước trong việc phát triển vaccine. Bắc Kinh đang tận dụng việc cung cấp vaccine để gây ảnh hưởng quốc tế.

Indonesia nhượng bộ vì vaccine?

Điều này đã rõ ràng vào tháng 9, khi các tàu tuần duyên của Trung Quốc và Indonesia bị khóa chặt trong hai ngày căng thẳng ở Biển Bắc Natuna - nơi Indonesia tuyên bố là nằm trong vùng đặc quyền kinh tế của mình và cũng vượt qua vùng biển tự xưng ‘đường chín đoạn’ của Trung Quốc đối với hầu hết Biển Đông.

Sự bế tắc chỉ kết thúc sau khi Ngoại trưởng Indonesia Retno Marsudi triệu tập đại sứ Trung Quốc tại Jakarta.

Tuy nhiên, ngay trước khi đại dịch xảy ra vào tháng Giêng, một sự cố tương tự ở cùng một địa điểm đã thúc đẩy Tổng thống Jokowi ngay lập tức đi thị sát vùng biển ngoài khơi quần đảo Natuna. Những chuyến đi như vậy đã trở nên thường xuyên để khẳng định tuyên bố chủ quyền của Indonesia, sau khi gia tăng các cuộc đụng độ với tàu Trung Quốc trong vài năm qua.

Nhưng vào tháng 9/2020, sau khi cuộc chạm trán căng thẳng tương tự lại xảy ra, thì ngoài những phản đối lặp đi lặp lại của Bộ Ngoại giao, không có phản ứng nào từ phía Tổng thống Jokowi.

Ông Jemadu cho biết chính sách ngoại giao vaccine của Trung Quốc có thể làm dịu lập trường của Indonesia liên quan đến các yêu sách ngông cuồng của Bắc Kinh ở phía bắc Natuna.

Ông nói: “Indonesia sẽ không muốn hy sinh quan hệ đối tác với Trung Quốc bằng cách bình luận về Biển Đông. Indonesia sẽ thận trọng hơn khi đưa ra các tuyên bố về Biển Đông và cả khi thực hiện các hành động. Nước này không muốn dồn Trung Quốc với các tuyên bố của mình", Jemadu nói.

Lời hứa hẹn cung cấp vaccine của Bắc Kinh trải khắp các quốc gia

Gurjit Singh, cựu đại sứ Ấn Độ tại Indonesia và của Hiệp hội 10 quốc gia Đông Nam Á thành viên, cho biết Covid-19 đã thay đổi cơ bản cán cân quyền lực ở Đông Nam Á. Ông nói: “Nếu bất kỳ quốc gia nào có cơ hội có được vaccine, họ sẽ nhận lấy nó”.

Singh cho biết các quốc gia như Indonesia và Malaysia "không lo lắng về chi phí chiến lược của việc mua vaccine từ Trung Quốc. Trung Quốc đã áp dụng cách tiếp cận quyền lực đối với ASEAN và họ không biết cách đối phó với điều này”.

Thu phục nhân tâm hay ‘chặt tay, bắt nạt’?

Trong khi chứng kiến ​​Trung Quốc cố gắng “thu phục nhân tâm”, thì nó cũng bộc phát một điều gì đó đen tối hơn: đó là Bắc Kinh đã lợi dụng sự yếu kém của các nước láng giềng với một chiến dịch “bắt nạt và chặt tay” chưa từng có.

Vào tháng 6/2020, thế giới chứng kiến ​​Bắc Kinh ban hành luật an ninh mới ở Hong Kong, cũng như giao tranh biên giới với Ấn Độ ở vùng cao trên dãy Himalaya, trong đó ít nhất 20 binh sĩ Ấn Độ thiệt mạng. Riêng trong tháng 10/2020, Trung Quốc đã đưa máy bay chiến đấu vào không phận Đài Loan ít nhất 25 trong tổng số 31 ngày trong tháng đó, lập kỷ lục mới về tần suất trong năm nay, theo báo chí Đài Loan.

Ở Biển Hoa Đông, tàu và máy bay quân sự Trung Quốc đã tăng cường thách thức trên không và các tuyến đường biển xung quanh quần đảo Senkaku, do Nhật Bản kiểm soát. Ở Biển Đông, Bắc Kinh tăng cường thách thức đối với các nước láng giềng.

Tại Malaysia, vaccine Trung Quốc dường như cũng vướng vào tranh chấp hàng hải. Ví dụ, vào tháng trước, Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị đã hứa với Malaysia sẽ ưu tiên nước này tiếp cận với vaccine của Trung Quốc.

Và sau đó, ông Vương đã kín đáo yêu cầu trả tự do cho 60 ngư dân Trung Quốc bị giam giữ vì xâm phạm vùng biển Malaysia chỉ vài ngày trước chuyến thăm của ông, theo một quan chức Malaysia yêu cầu giấu tên. Malaysia cho biết họ sẽ xem xét yêu cầu.

Philippines là một quốc gia khác đang phải đối mặt với một Trung Quốc ngày càng tỏ ra ngông cuồng hơn đối với các yêu sách của Philippines ở Biển Đông. Bộ Ngoại giao Philippines hồi đầu năm đã lên tiếng phản đối sau khi một tàu hải quân Trung Quốc bật hệ thống kiểm soát hỏa lực vào một tàu hải quân Philippines đang hoạt động trong vùng biển của nước này.

Gần đây hơn, Manila cũng đã phản đối việc Cảnh sát biển Trung Quốc tịch thu thiết bị của ngư dân Philippines ở bãi cạn Scarborough đang tranh chấp, cũng như việc Bắc Kinh tiếp tục đưa ra các thách thức qua radio đối với máy bay Philippines tuần tra trên vùng biển tranh chấp.



BÀI CHỌN LỌC