Đập thủy điện của Trung Quốc và tình trạng ô nhiễm khiến người dân ĐBSCL phải bỏ xứ ra đi?

Bình luận Mộc Trà • 10:52, 04/03/21

Giúp NTDVN sửa lỗi

Các đập thủy điện được xây dựng ở Trung Quốc và Lào, khu vực thượng nguồn sông Mekong gây ra tình trạng khô hạn và làm mất đi độ phì nhiêu của đất đai khu vực này. Bên cạnh đó, hệ thống đê bao ngày càng nhiều cùng với việc nông dân gia tăng năng suất cây trồng bằng phân thuốc hóa học, thải ra dòng nước gây ô nhiễm môi trường và tác động ngược lại hệ thống nước tưới tiêu, làm cho ngành sản xuất nông nghiệp ở ĐBSCL bị tổn thất nặng nề. Người dân đồng bằng đặt câu hỏi về khả năng tồn tại tương lai của họ nếu họ ở lại khu vực này và nhìn thiên nhiên trù phú của sông Mekong đang dần khô héo.

Khu vực miền Tây Nam Bộ, còn gọi là Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là vùng châu thổ trù phú được thiên nhiên ưu đãi nhất ở Việt Nam. Dân gian gọi đây là vùng đất Phương Nam “chim trời cá nước”, được bao bọc bởi những đồng lúa cò bay thẳng cánh và 9 nhánh sông Mekong mênh mông đầy ắp tôm cá, nhiều nhất vào mùa nước tràn đồng mỗi năm.

ĐBSCL được mệnh danh là vựa lúa của Việt Nam, góp phần quan trọng để Việt Nam trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu gạo nhiều nhất thế giới. Nơi đây còn là khu vực phát triển nông nghiệp chủ lực với nhiều mặt hàng nông sản đa dạng, không những cung cấp cho thị trường tiêu thụ nội địa mà còn xuất khẩu ra nước ngoài.

Tuy nhiên, vệ tinh theo dõi các đập trên sông Mekong của Trung Quốc đang cảnh báo về “mối đe dọa hiện hữu”: Các đập thủy điện được xây dựng ở Trung Quốc và Lào, khu vực thượng nguồn sông Mekong gây ra tình trạng khô hạn và làm mất đi độ phì nhiêu của đất đai khu vực này. Bên cạnh đó, hệ thống đê bao ngày càng nhiều cùng với việc nông dân gia tăng năng suất cây trồng bằng phân thuốc hóa học, thải ra dòng nước gây ô nhiễm môi trường và tác động ngược lại hệ thống nước tưới tiêu, làm cho ngành sản xuất nông nghiệp ở ĐBSCL bị tổn thất nặng nề. Người dân đồng bằng đặt câu hỏi về khả năng tồn tại tương lai của họ nếu họ ở lại khu vực này và nhìn thiên nhiên trù phú của sông Mekong đang dần khô héo.

Một báo cáo được công bố gần đây do Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam tài trợ cho thấy vùng đồng bằng có tỷ lệ nhập cư cao nhất và nhập cư thấp nhất cả nước. Đóng góp của khu vực này vào GDP của Việt Nam cũng đã giảm mạnh trong ba thập kỷ qua - từ khoảng 27% năm 1990 xuống còn 17,7% năm 2019. Dân số của vùng đồng bằng, bao gồm 13/63 tỉnh và thành phố của Việt Nam, hiện là con số 17,1 triệu.  Một trong những nguyên nhân dẫn đến các thông số này là do “sự đi ra khỏi vùng để làm ăn sinh sống của lớp người trong độ tuổi lao động”.

Ba năm trước, việc kiếm việc làm khó khăn ở quê nhà tại Đồng bằng sông Cửu Long đã khiến Trương Bá Long, 33 tuổi, chuyển đến trung tâm kinh tế của Việt Nam là Thành phố Hồ Chí Minh, hay còn gọi là Sài Gòn.

Long cho biết: “Sài Gòn là miền đất hứa cho những người đồng bằng”. Khoảng 80% bạn bè ở quê anh cũng đã bỏ lên thành phố.

Anh nói: “Ở quên tôi, người dân làm ruộng quanh năm và không có nhiều việc để làm”.

Giống như Long, khoảng 1,1 triệu người đã rời bỏ Đồng bằng sông Cửu Long rộng lớn trong thập kỷ qua để tìm kiếm cơ hội ở các thành phố của Việt Nam hoặc ở nước ngoài, do hậu quả của hiểm họa môi trường, quy hoạch kém và các đập ở thượng nguồn do Trung Quốc xây dựng kết hợp lại.

Bài toán về lúa gạo

Vào thế kỷ 20, Việt Nam muốn cạnh tranh với Thái Lan về xuất khẩu gạo nên chính phủ và nông dân đã xây dựng hệ thống đê bao khép kín xung quanh đất canh tác, ngăn lũ lụt theo mùa xâm nhập vào ruộng lúa và cho phép trồng vụ thứ ba mỗi năm. Sản lượng lúa thu hoạch đã tăng từ 4 triệu tấn năm 1975 lên hơn 20,7 triệu tấn vào năm 2010, trong đó Việt Nam trở thành nước sản xuất gạo lớn thứ ba trên thế giới, sau Ấn Độ và Thái Lan.

Đến năm 2019, sản lượng gạo của Việt Nam đã tăng lên hơn 43 triệu tấn, trong đó Đồng bằng sông Cửu Long sản xuất 50%. Khu vực này cũng sản xuất đến 60% sản lượng trái cây của cả nước và 70% sản phẩm nuôi trồng thủy sản.

Nhưng, cái giá phải trả lại là sự phì nhiêu đất đai. Ở những khu vực đê bao bị đóng cửa, lũ lụt tự nhiên - điều cần thiết để bổ sung phù sa cho ruộng lúa và làm trôi đi các chất sunphat có tính axit và các chất độc khác - không còn xảy ra nữa. Và, với ba vụ được trồng mỗi năm, đất không có đủ thời gian để phục hồi độ phì nhiêu tự nhiên.

Ngoài ra, tình trạng lạm dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật đang diễn ra tràn lan ở Đồng bằng sông Cửu Long, theo báo cáo năm 2017 của Ngân hàng Thế giới về ô nhiễm nông nghiệp ở nước này. Các cống ở sông Mekong nhằm ngăn mặn và trữ nước ngọt cũng đã dẫn đến gia tăng ô nhiễm nước do chất thải tích tụ,  theo một nghiên cứu năm 2018 do các nhà nghiên cứu tại Đại học Cần Thơ.

Bốn dự án đập trước đây đã bị Việt Nam chỉ trích với lý do những con đập này ngăn chặn trầm tích giàu dinh dưỡng có thể đến với hệ sinh thái mỏng manh của đồng bằng sông Cửu Long. (Ảnh: Flickr)

Tình trạng khai thác cát trái phép ở vùng châu thổ - để làm bê tông và nhựa đường - cũng diễn ra tràn lan.

“Việt Nam cần một giải pháp thay thế cho cát khai thác từ đồng bằng”. “Khi bạn lấy cát từ đồng bằng sông Cửu Long, ai đó trên bờ biển sẽ mất nhà”, ông Marc Goichot, người lãnh đạo sáng kiến ​​nước ngọt của WWF ở sông Mekong cho biết.

Ở vùng đồng bằng, nơi những ngôi nhà một hoặc hai tầng nép mình bên những con kênh, nơi văn hóa sông nước Việt Nam đang được thể hiện đầy đủ, hiện giờ, người dân đang phải đối mặt với những nguy cơ tiềm ẩn về an toàn do sạt lở bờ sông, do khai thác cát, xâm nhập mặn và các đập thủy điện ở thượng nguồn. Theo nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature năm 2019, các hoạt động nhân tạo này vượt xa các xu hướng biến đổi khí hậu và gây ra các mối đe dọa lớn hơn trong ngắn hạn, đồng thời làm trầm trọng thêm các tác động biến đổi khí hậu trung và dài hạn.

Thiệt hại đến nền kinh tế

Nhưng việc thiếu quy hoạch cơ sở hạ tầng không phải là điều duy nhất kìm hãm sự tăng trưởng trong khu vực. 

Trong nhiều năm, 11 đập thủy điện kiểu thác nước do Trung Quốc xây dựng dọc theo thượng nguồn sông Mekong ở Trung Quốc đã làm gián đoạn dòng chảy và mực nước sông. Theo báo cáo của Eyes on Earth, một công ty nghiên cứu và tư vấn của Hoa Kỳ tập trung vào các vấn đề nước, vào năm 2019, các khu vực của Thái Lan, Campuchia, Lào và Đồng bằng sông Cửu Long đã trải qua tình trạng thiếu nước nghiêm trọng do các hạn chế trong thiết kế và quy hoạch của nhóm quản lý đập Trung Quốc. .

Có thời điểm, trung bình con sông thấp hơn tự nhiên khoảng 5 mét, trong khi các khu vực thượng nguồn của Trung Quốc nhận được lượng mưa trên mức trung bình trong hầu hết cả năm. Năm ngoái, Đồng bằng sông Cửu Long phải hứng chịu đợt hạn hán lịch sử và xâm nhập mặn kỷ lục, mà các chuyên gia cho rằng do lượng mưa giảm do El Nino gây ra và giảm lượng phù sa do các đập của Trung Quốc gây ra. Ở sông Mekong, nước thượng nguồn mang theo phù sa bồi đắp các vùng đất ở hạ lưu.

Tháng trước, Thái Lan đã đe dọa đóng cửa kế hoạch xây dựng một con đập khác do Trung Quốc phát triển trên sông Mekong ở nước láng giềng Lào, với lý do lo ngại về tác động môi trường tiềm ẩn ở phía biên giới và gián đoạn dòng chảy của sông.

Mặc dù các con đập khổng lồ do Trung Quốc quản lý được coi là lực lượng chính làm mất đi sức sống của sông Mekong, nơi mà 60 triệu người sống phụ thuộc vào sinh kế của họ, 118 đập thủy điện khác nằm dọc theo bờ sông Mekong - khoảng một nửa ở Lào, theo Theo dõi Cơ sở hạ tầng Mekong do Hoa Kỳ tài trợ - cũng đang góp phần đe dọa quần thể cá và phá vỡ hệ thống thủy văn tự nhiên của sông.

Brian Eyler, giám đốc chương trình Đông Nam Á tại Trung tâm Stimson, một tổ chức tư vấn có trụ sở tại Washington và là tác giả của Những ngày cuối cùng của sông Mekong hùng mạnh, cho biết thất bại trong việc bảo vệ Đồng bằng sông Cửu Long không thể đổ dồn hoàn toàn vào Trung Quốc.

Ông nói: “Ba mối đe dọa từ các con đập, quy hoạch địa phương không bền vững, và biến đổi khí hậu đang khiến làn sóng di cư ra khỏi đồng bằng với tốc độ chưa từng có”. "Không có yếu tố nhân quả đơn giản."

Cuối năm 2017, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc thừa nhận vai trò của cả các đập ở thượng nguồn và tăng cường hoạt động sản xuất trong nước cũng như biến đổi khí hậu trong việc cản trở sự phát triển của vùng đồng bằng, khi Chính phủ thông qua Nghị quyết 120 về Phát triển bền vững và thích ứng với khí hậu của sông Mekong. Đồng bằng, giao nhiệm vụ cho các bộ và chính quyền địa phương thực hiện một số nhiệm vụ để theo đuổi mục tiêu.

đang cố gắng nâng cao nhận thức của cộng đồng địa phương về cách đạt được khả năng tự cung tự cấp giữa vô số thách thức.

“Người dân vùng đồng bằng được thiên nhiên vô cùng ưu đãi. Họ trồng một cái cây, nó sinh hoa kết trái. Họ thả một con cá trong một cái ao, nó lớn lên”, Lê Hoàng Thanh, một nông dân nổi tiếng sống ở ngoại ô Cần Thơ, cho biết. Nhiều nông dân khéo tính toán nơi này có thu nhập thậm chí vượt xa mức thu nhập trung bình của người dân Sài Gòn.

Tuy nhiên, sự trù phú về tự nhiên của vùng đồng bằng này đã mất dần đi vì ô nhiễm, biến đổi khí hậu và các vấn đề khác - những vấn đề mà ông nói rằng người nông dân không thấy sẽ đến, và giờ đây họ phải vật lộn để áp dụng công nghệ mới vì phụ thuộc vào thói quen cũ và thiếu tài chính.

Các chuyên gia tại Đại học Fulbright Việt Nam và Đại học Cần Thơ cho rằng do các nguồn lực công đã tập trung quá lâu vào lúa gạo và các sản xuất nông nghiệp truyền thống khác, nên việc chuyển đổi sang các ngành năng suất cao hơn như năng lượng tái tạo đang diễn ra chậm chạp, mặc dù khu vực này có tiềm năng dồi dào cho năng lượng gió và năng lượng mặt trời.

Họ cũng cho rằng kết nối giao thông được cải thiện trong khu vực sẽ giúp thu hút nhiều khách du lịch và nhà đầu tư hơn và dẫn đến mở rộng các hoạt động kinh tế.

Tính đến năm 2019, có hơn 55.000 doanh nghiệp ở vùng đồng bằng, chiếm khoảng 11% tổng số doanh nghiệp của cả nước, trong khi  tổng chiều dài đường cao tốc của khu vực này chỉ chiếm 5% của cả nước, điều này gây ra hạn chế rất lớn đến hiệu quả các hoạt động kinh tế trong khu vực.

Quy hoạch lại tổng thể

Đầu năm 2021, Hà Lan và Việt Nam đã khởi động một sáng kiến ​​song phương - Nền tảng Kinh doanh Hà Lan-Việt Nam cho ĐBSCL - nhằm kích thích sự phát triển trong khu vực thông qua quan hệ đối tác công tư. Hà Lan là quốc gia có nhiều kinh nghiệm trong việc quản lý nguồn nước của chính mình thông qua hệ thống kênh rạch, hứa hẹn sẽ là đối tác lý tưởng cho Việt Nam trong việc cải tạo hệ thống quy hoạch cho khu vực này.

Từ năm 2013, Hà Lan đã đồng viết Kế hoạch Đồng bằng sông Cửu Long cùng với chính phủ Việt Nam, đề xuất một động thái hướng tới công nghiệp hóa trong lĩnh vực nông nghiệp của vùng đồng bằng, kết hợp với sử dụng đất năng động, cải thiện hợp tác liên tỉnh và liên ngành cũng như các biện pháp khác để giúp đảm bảo một tương lai bền vững về môi trường. Kế hoạch này dự kiến ​​sẽ được đệ trình để phê duyệt lần cuối vào cuối năm nay.

Tiến sĩ Lê Anh Tuấn, giảng viên cao cấp Khoa Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên, Đại học Cần Thơ, cho biết: Để thực hiện được kế hoạch này, chính phủ Việt Nam cần tổ chức một cơ quan điều phối có kiến ​​thức sâu sắc về toàn bộ vùng châu thổ để có thể hoạt động như một “nhạc trưởng của dàn hợp xướng” trong việc dẫn dắt các bên liên quan tham gia vào sứ mệnh nâng cao sự tăng trưởng của khu vực.

Trong khi đó, những người dân của khu vực Đồng bằng sông Cửu Long như chị Bùi Thu Thảo, 37 tuổi, lớn lên ở thị xã Long Xuyên, luôn mong muốn ở lại khu vực này và đóng góp cho sự phát triển và thịnh vượng của nó, mặc dù còn nhiều thách thức và bất ổn.

Bùi Thu Thảo, người đã có gần một thập kỷ kinh nghiệm làm việc trong lĩnh vực dịch vụ xã hội, đang xem xét khởi động một dự án cùng với bạn bè của mình để dạy các khóa học phát triển kỹ năng - bao gồm kỹ năng lãnh đạo và xây dựng mối quan hệ - cho sinh viên địa phương, với mục tiêu là xây dựng mức độ tự tin và tính linh hoạt của thanh niên ở đồng bằng.

Tuy nhiên,  Thảo nói rằng thỉnh thoảng cô cũng cảm thấy chạnh lòng khi chứng kiến cảnh nhiều người bạn của mình bỏ xứ ra đi để tìm công việc mới.

Nhưng, cô ấy nói, cuối cùng cô ấy đã chấp nhận được thực tế cuộc sống đơn giản này ở vùng đồng bằng.

Cô nói: “Tôi phải chấp nhận vì ai cũng cần có một cuộc sống tốt hơn”.

Mộc Trà

Theo SCMP

Kinh tế Tin kinh tế


BÀI CHỌN LỌC

Đập thủy điện của Trung Quốc và tình trạng ô nhiễm khiến người dân ĐBSCL phải bỏ xứ ra đi?