Văn hóa truyền thống (P-2): Trung chính bình hòa (Kỳ 2)

Người có thể làm được trung chính bình hòa, nếu kinh doanh lập nghiệp có thể hòa khí cát tường, hòa khí sinh tài; nếu quản lý một địa phương thì có thể khiến lễ nhạc hài hòa, trật tự rành mạch; nếu quản lý quốc gia thì có thể đắc thiên thời, được địa lợi, tụ hợp nhân hòa; nếu giao lưu quốc tế thì có thể bốn biển là nhà, vạn bang cùng vui vẻ, thiên hạ quy tâm...

Trung chính bình hòa trong âm nhạc

Cổ cầm là một nhạc cụ bộ dây sớm nhất, tương truyền do vua Phục Hy sáng tạo ra. Cổ cầm đứng đầu trong Tứ Nghệ "Cầm, Kỳ, Thư, Họa" trong văn hóa truyền thống phương Đông. Từ cổ xưa, chỗ ngồi của người quân tử thì bên trái luôn có đàn, bên phải ắt có sách. Cổ cầm có nội hàm văn hóa phong phú và sâu sắc, là báu vật của những văn nhân nhã sĩ hàng trăm hàng ngàn năm nay. Tinh túy của cổ cầm cũng chính là ở 'trung chính bình hòa'.

Kê Khang, một trong Trúc Lâm Thất Hiền đời Ngụy Tấn có nói: "Cổ cầm cảm ứng trời đất bởi đạt đến tận cùng của sự hài hòa". Người chơi cổ cầm an tọa tĩnh lặng, tâm không tạp niệm, thân không dính mắc ngoại vật, tâm không chứa thời gian. Khi đó chỉ có đàn, chỉ có người, chỉ có trời đất, chứa đựng tinh thần Thiên - Địa - Nhân hợp nhất. Thời cổ đại, bất kể là cầm hay trà thì đều ở trong tĩnh mà thấy được tự ngã, nuôi dưỡng tâm tính trung chính bình hòa.

Phần Nhạc Ký sách Lễ Ký có viết: "Nhạc là sự hài hòa của trời đất".

Sách Luận Ngữ viết: "Vui mà không phóng túng, buồn mà không bi thương". 

Quý Trát - đại phu nước Ngô thời Xuân Thu cho rằng, âm nhạc nên đạt đến "ngũ âm hài hòa, bát phong bình hòa, tiết tấu có mức độ, gìn giữ có trật tự". (Nguyên văn: "ngũ thanh hòa, bát phong bình, tiết hữu độ, thủ hữu tự").

Yến Anh, tể tướng nước Tề chủ trương nhạc khúc "trong đục, lớn nhỏ, dài ngắn, gấp chậm, vui buồn, cương nhu, cao thấp, xuất nhập, thưa dày đều phải phối hợp hài hòa lẫn nhau".

Kê Khang cho rằng mấu chốt của nhã nhạc và âm thanh phóng túng phân biệt ở chỗ trong nhã nhạc có tồn tại tinh thần bình hòa.

Các khúc nhạc cổ điển lưu truyền rộng rãi như Cao Sơn Lưu Thủy, Bình Sa Lạc NhạnU Lộ Vong Cơ... đều có đặc trưng bình hòa và điềm đạm.

Cổ cầm
Cổ cầm đứng đầu trong Tứ Nghệ "Cầm, Kỳ, Thư, Họa" trong văn hóa truyền thống phương Đông. (Ảnh: Epochtimes)

Các nhạc khúc truyền thống cổ điển, đại bộ phận là bộ khúc đơn thanh, không phải sự phối hợp giữa phần giai điệu chính, giai điệu phụ và hòa thanh. Thường là giai điệu đơn nhất triển khai ra, có tuần hoàn và lặp lại. Về âm điệu và giai điệu thường không có sự đối lập và trái ngược quá lớn của cao thấp, nhanh chậm, yếu mạnh, nhạc khúc từ đầu đến cuối luôn giữ phong cách ngâm tụng bình hòa ổn định, hướng nội, hàm súc và tươi mới như khúc Bình Hồ Thu Nguyệt, Dương Quan Tam Điệp

Ở khía cạnh kết cấu âm luật là hệ thống ngũ âm (cung, thương, giốc, chủy, vũ) không có bán âm tổ hợp thành khúc điệu. Nghe các khúc nhạc cổ, cảm thụ cơ bản là yên tĩnh, an hòa, nhẹ nhàng, thoải mái, giàu tình thơ ý họa.

Văn hóa lễ nhạc Nho gia cho rằng, âm nhạc trung chính bình hòa, mềm mại đôn hậu có thể tu dưỡng, điều hòa tính tình con người, khiến khí huyết bình hòa, tinh thần giữ được trạng thái hài hòa vui vẻ, từ đó đạt được sự an hòa và ổn định của quan hệ gia đình và quan hệ giao tiếp xã hội. 

Thế nên Nho gia nói: "Nhạc thịnh hành thì chí thanh khiết, lễ tu sửa thì hành sự thành công, tai mắt thông minh, khí huyết bình hòa, thay đổi phong tục tốt đẹp, thiên hạ đều yên bình, đó là nhạc khiến Mỹ và Thiện hài hòa, cuối cùng đạt đến cảnh giới cao nhất là 'Thiên - Nhân hợp nhất'" (con người hòa hợp thành nhất thể với thiên nhiên, với Trời Đất). 

Văn hóa Nho gia lấy âm nhạc làm nơi nghỉ ngơi yên vui của tinh thần, coi Nhạc là cảnh giới hoàn thành nhân cách, cũng chính là điều Khổng Tử nói: "Con người tu dưỡng thì bắt đầu ở học Kinh Thi, lập thân bởi học lễ, và hoàn thành, thành tựu bởi học nhạc". (Nguyên văn: "Hưng ư thi, lập ư lễ, thành ư nhạc").

Trung chính bình hòa trời đất rộng

Lão Tử nói: "Trị sửa quản lý quốc gia lớn như rán con cá nhỏ". (Nguyên văn: "Trị đại quốc nhược phanh tiểu tiên"). 

Quan niệm trung chính bình hòa xuyên suốt đủ các phương diện, từ tu tâm dưỡng tính cá nhân đến y học, âm nhạc cho đến kiến trúc và trị quốc bình thiên hạ.

trời đất
Trung chính bình hòa trời đất rộng. (Ảnh minh hoạ)

Mặt trăng quay quanh trái đất theo một quỹ đạo cố định. Trái đất quay quanh mặt trời theo quỹ đạo cố định. Mặt trời vận chuyển trong hệ Ngân Hà, cũng có một quỹ đạo cố định. Vạn sự vạn vật trong vũ trụ đều vận hành trật tự theo quy luật khách quan. Con người cũng vậy, làm được trung chính bình hòa thì chính là đang vận hành trên quỹ đạo, chính là đi trên con đường lớn quang minh. Lệch, xa rời trung chính bình hòa thì có thể là lệch khỏi quỹ đạo, cuối cùng thân tâm đều bị hủy diệt, hình thần toàn diệt.

Trung chính bình hòa là giá trị quan trác việt, hướng dẫn con người thuận ứng với lẽ Trời, lòng người. Đào Uyên Minh đời Đông Tấn từ quan về nhà, không những không ủ dột thối chí mà trái lại ông còn:

Giậu đông hái đóa cúc chơi, 

Nam Sơn núi biếc thảnh thơi ngắm nhìn...

Tại sao ông có thể làm được như vậy? Bởi vì ông đạt được tâm trung chính, khí bình hòa. 

Triều Bắc Tống có 2 tể tướng là Vương An Thạch và Tư Mã Quang, chính kiến trái ngược nhau nhưng lại có thể làm được "người quân tử hài hòa hòa hợp với mọi người nhưng vẫn giữ quan điểm riêng" (quân tử hòa nhi bất đồng), bởi vì họ đều được hun đúc trong văn hóa truyền thống trung chính bình hòa.

Gia tộc Phạm Trọng Yêm 800 năm không sa sút cũng bởi vì ông đã lấy trung chính bình hòa để quản lý gia đình, để truyền gia. 

Phạm Trọng Yêm
Phạm Trọng Yêm. (Ảnh: Wikipedia)

Người có thể làm được trung chính bình hòa, nếu kinh doanh lập nghiệp có thể hòa khí cát tường, hòa khí sinh tài; nếu quản lý một địa phương thì có thể khiến lễ nhạc hài hòa, trật tự rành mạch; nếu quản lý quốc gia thì có thể đắc thiên thời, được địa lợi, tụ hợp nhân hòa; nếu giao lưu quốc tế thì có thể bốn biển là nhà, vạn bang cùng vui vẻ, thiên hạ quy tâm.

Trở về với trung chính bình hòa là luôn giữ được tâm thái từ bi, an hòa, giống như nước "lợi ích cho vạn vật mà không tranh", cuối cùng thành tựu tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ.

Trung Hòa

Theo Vương Hữu Quần - epochtimes.com.